Kultkrimi

Bericht uit Berlijn (7)

De schok dat Horst Tappert alias Oberinspektor Derrick in de oorlog fouter dan fout is geweest is in Nederland geloof ik harder aangekomen dan in Duitsland. Alleen de 'Bild Zeitung' weet er nog wel een sappig verhaal van te kruiden, de rest van de kranten bericht toch vooral zakelijk over deze onthulling van een Duitse socioloog die onderzoek deed naar een theatergezelschap waar ook Tappert vanaf 1947 deel van uitmaakte.

Dat een Nederlandse zender nu dan ook heeft besloten de herhalingen van de serie om deze reden terug te trekken is dan wel weer breed door alle pers hier opgepikt, inclusief de verklaring van omroepbaas Jan Slagter dat een acteur die zo liegt over zijn verleden natuurlijk niet langer geëerd kan worden. Dat zou een regelrechte belediging zijn voor de Opfer des Krieges. Want het gaat natuurlijk vooral om een acteur met een Duits verleden.  En het klinkt ook behoorlijk luguber en macaber: soldaat van het SS -Panzergrenadier-regiment 1 bijgenaamd "Totenkopf". Rusland, 1943. De rest kan je uittekenen.

Het oorlogsverleden van Tappert is als het ware een bijvangst van het onderzoek, maar omdat hij zo'n Duits icoon is tot ver over de grenzen natuurlijk wel meteen wereldnieuws. Het bewuste stilzwijgen van Tappert over zijn lidmaatschap van de Waffen-SS is opmerkelijk, zeker in het licht van de wetenschap dat de bedenker en schrijver van de serie nota bene in hetzelfde regiment zat, bijna een kameraad kon zijn geweest. En dit ook zijn hele leven voor de buitenwereld verborgen hield. Deelden ze dit geheim?

DDR 3.0

Bericht uit Berlijn (6)

De stomme generatie, zo noemen ze zichzelf. Omdat ze nu pas hun stem laten horen. De laatste generatie kinderen van de DDR, geboren tussen 1975 en 1985. Oud genoeg om met het beschermde gevoel van de DDR op te groeien, te jong om de val van de Muur en de onmiddellijke gevolgen ervan, met name de snelle Wiedervereinigung heel bewust mee te maken. Opgegroeid in een dictatuur, volwassen geworden in een democratie. En nu zitten ze met een heleboel onopgeloste vragen.

Wat deden hun ouders in de DDR tijd? Hoe fout waren ze werkelijk? Waarom werkten ze toen mee aan een achteraf verderfelijk gebleken systeem? Welke toekomst zagen zij voor hun eigen kinderen in zo'n staat? Hoe kon de waarheid van hun ouders plotseling veranderen in een leugen?

Zo is een hele nieuwe generatie in Duitsland opnieuw op haast therapeutische wijze met de trauma's van de eigen geschiedenis bezig. Er is zelfs een speciaal project 'Dritte Generation Ostdeutschland' voor gestart en er is inmiddels ook een boek verschenen met verschillende ervaringen van diverse jongeren over het opgroeien in die prille, eerste jaren van de Nachwendezeit.

De Vergangenheitsbewältigung gaat op die manier een nog onbekende nieuwe fase in. Dat blijkt ook op een boeiend debat dat bij de Tagesspiegel wordt gehouden, compleet met sekt en soljanka en waar de derde generatie kinderen van Oost en West vrijuit met elkaar spreken.

Occupy Barbie

Bericht uit Berlijn (5)

Berlijn is traditioneel een stad van protestacties en demonstraties. Komt er een nieuwe gigantisch grote woontoren op de Alex? Protest! Komt er een prestigieuze maar peperdure nieuwe bibliotheek op het voormalig vliegveld Tempelhof? Protest! Maar ook bij een 'gewoon' kleinschalig nieuwbouw project zoals in de Boxhagener Strasse wordt eerst een uitgebreide kiezspaziergang georganiseerd om de buurt een beetje te temperen. Want worden de huizen niet te duur? En is er wel genoeg groen? Het voorlopig even bizarre als groteske hoogtepunt van deze protest cultuur is de actie tegen de komst van een nieuwe grote Barbie evenementen winkel pal achter de Alexanderplatz. Codenaam: Occupy Barbie!

In een aftandse woning in Neukölln heeft een heus protest comité haar intrek genomen en van daaruit wordt de media bestookt met persberichten en de strategie verder uitgedacht. De doorgaans uitsluitend in het zwart geklede jonge activisten vinden de roze wereld van Barbie seksistische propaganda. Barbie zou een verkeerd rolmodel zijn. Ze zou staan voor een ongezond schoonheidsideaal en voor de excessen van de cosmetica-industrie. Ze zijn, kortom tegen de Pinkifizierung van de jeugd.

Barbie zelf trekt zich van alle commotie ogenschijnlijk niets aan. Een levensgrote afbeelding op de bouwplaats achter de Alex roept de voorbijrazende mensen in de S-Bahn toe: Besuch Mich! En op televisie komt er binnenkort een ongetwijfeld veelbesproken zoektocht onder alle jonge blonde Duitse meisjes naar de Beste Barbie Deutschlands.

Weltschmerz

Bericht uit Berlijn (4)

Het laatste liedje van Bowie zit nu al weken in mijn hoofd en ik krijg het er waarschijnlijk niet meer uit. Sinds ik hier drie weken geleden in Berlijn aankwam zing ik het te pas en te onpas en overal waar ik in de stad ga. Het is onderdeel van de soundtrack van mijn Berlijn geworden. En niet alleen omdat ik hier ondanks een goede voorbereiding nog steeds regelmatig verdwaal. Where are we now, where are we now?

De Duitse camera crew waar ik de eerste keer mee ga draaien voor de talkshow van Maybrit Illner bij de ZDF heeft vreemd genoeg de song nog niet gehoord. Terwijl het toch allebei echte geboren Berliner zijn, de een uit West, de ander uit Oost. Weten ze dan niet dat een van de grootste iconen uit de popmuziek met een nieuw nummer een heuse ode aan hun stad heeft gebracht? Nee, dat is ze volledig ontgaan.

Wat is het toch met dat nummer, dat het meteen zo aangrijpt vanaf de eerste keer dat je het op de radio hoort? Is het de manier waarop deze unieke stem uit duizenden de ijzingwekkende stilte van jarenlange afwezigheid doorbreekt? Is het de wanhoop die er zo schrijnend in doorklinkt, van 'a man lost in time' die een verwoede poging doet terug te vinden wat voorgoed verloren lijkt?

Mauer Trauer 2

Bericht uit Berlijn (3)

Berlijn is opnieuw overvallen. Vannacht is in alle vroegte weer een hap uit de Muur aan de Spree genomen zonder dat iemand het in de gaten had. De demonstranten lagen in ieder geval te slapen. Er schijnen welgeteld twee actievoerders de wacht te hebben gehouden. Het levert wel de meest fantastische spectaculaire krantenkoppen op, zoals bijvoorbeeld Mauerfall im Morgengrauen!

De Tagesspiegel merkt droog op dat de protestactie van de voormalige Rettungsschwimmerschauspieler David Hasselhoff kennelijk niet veel heeft geholpen. De Muur wordt op deze manier gedegradeerd tot niet veel meer dan een Hinterhofhecke, een blamage voor de stad met zijn onverbetelijke Geschichtsvergessenheit. Een typisch staaltje Berliner Mursigkeit, er wordt op zijn Berlijns met de pet naar gegooid.

De verontwaardiging over deze eenmansactie van de projectontwik-kelaar is groot, bij pers en publiek. Het stadsbestuur spreekt van een Affront, een regelrechte belediging. De linkse piraten protestpartij gaat nog een stap verder en noemt het onomwonden een Nacht und Nebel actie en daarmee zijn we in één klap terug in wel heel donkere, griezelige tijden.

Mauer Trauer

Bericht uit Berlijn (2)

Het laatste stukje Muur wordt ontmanteld in Berlijn. Als het aan de projectontwikkelaars ligt tenminste. Dan is na 20 jaar ook de befaamde East Side Gallery straks verleden tijd. Of ergens verstopt onder kolossale nieuwbouwprojecten aan de Spree. En dus schreeuwt iedereen moord en brand, en wordt er al wekenlang op allerlei manieren tegen de afbraak gedemonstreerd. Er zijn al hele stukken muur verwijderd, sommige in het holst van de nacht, een speciaal ingestelde Mahnwache, een stille wake moet de verdere sloop tegenhouden.

Voorlopig hoogtepunt: de bekende Hollywood freedom fighter David Hasselhoff kwam speciaal uit L.A. overgevlogen om de demonstranten een hart onder de riem te steken en nogmaals te trakteren op een a capella versie van zijn grootste en enige hit in Duitsland 'I've been looking for freedom'. Hasselhof is behalve een cult-figuur hier ook een held, omdat ie destijds als een van de eerste artiesten na de val van de Muur optrad voor een uitgelaten publiek bij de Brandenburger Tor. Die status heeft hij nog steeds, ook al zien velen dit als een ordinaire pr-stunt. Keep up this wall!

Zijn actie heeft trouwens onverwacht navolging gekregen; een week later riep een bekende tv presentator 'Die Mauer muss weg!' door een megafoon tegen een handjevol demonstranten. Het bleek alleen bedoeld als satire.   

Gewonde natie

Bericht uit Berlijn (1)

In Berlijn is de oorlog natuurlijk nooit heel ver weg. Als ik bijvoorbeeld mijn appartement in Kreuzberg uitloop de Dudenstrasse in dan bots ik vanzelf op de enorme 12.650 ton zware betonnen kolos die Albert Speer hier in 1941 neer liet zetten om de bodem te testen voor de 117 meter grote Triomfboog die hij voor deze plek had ontworpen. Een monstrueus test object, dat bekend staat als Schwerbelastungskörper maar in de buurt de bijnaam de 'Pilz', ofwel de paddestoel heeft gekregen.

Duitsland heeft sinds een week de oorlogskoorts weer helemaal te pakken en is nu al dagen in de ban van het grote oorlogsdrama 'Unsere Mütter, unsere Väter' dat hier in 3 delen op de ZDF is uitgezonden. Met gemiddeld bijna 8 miljoen kijkers per aflevering. Een laatste ultieme poging om de drie generaties hier met elkaar in gesprek te brengen. Opa, wat deed jij eigenlijk in de oorlog? En dat is gelukt. De doos van Pandora is opnieuw geopend.

Stasi Snapshot

De voormalige Stasi gevangenis in Hohenschönhausen in Berlijn is een eindje uit de stad maar om verschillende redenen wel een bezoek waard. Een enorme kaart aan de muur van mijn appartement laat slechts een blinde vlek zien op de plek van de gevangenis zonder enige aanduiding, alsof het een geheime landingsplek van UFO's betreft.

Het begin van de Gensler strasse laat zich moeilijk vinden, ik moet het meer dan eens vragen en fiets er een paar keer heen en weer voorbij. Ze hebben er een nieuw groot modern winkelcentrum gedrocht voor gezet, zo blijkt. Als ik lunch in een klein parkje tussen de enorme betonnen flats met wat broodjes van de plaatselijke slager kijk ik eens goed om me heen. Alles is hier DDR gebleven, meer DDR kan het niet worden. De mensen, de huizen, de straten, de laantjes, alles. 'Good bye, Lenin!'

Als ik de straat gevonden heb en het immense Stasi gebied nader, ben ik verbaasd door de rij kleine vrolijke vakantiehuisjes die in deze grauwe grijze buurt nogal uit de toon vallen. Buitenhuisjes? Het blijken de dienstwoningen te zijn van de toenmalige Stasi officieren en commandanten, pal naast de gevangenis. Hoe cynisch. De beulen met aangeharkte tuintjes en vrij uitzicht op hun slachtoffers, ongeveer precies zoals in de zo verketterde nazi tijd.

Schemerstad

Budapest is een schemerstad. De belangrijkste zaken in het leven spelen zich hier in het diepste geheim af. Het is een stad van zachte fluisterstemmen en steelse blikken. Jonge stelletjes die in half donkere portieken veelbetekenende gebaren uitwisselen. De schaduw die over hun gezichten valt, als een scène uit een film noir.

Zou dat de reden kunnen zijn dat er zoveel belangrijke en invloedrijke fotografen als Kertész, Brassaï, Moholy-Nagy en Capa vandaan komen?

In de stad zijn eigenlijk opmerkelijk weinig sporen van de belangrijke, later zo beroemd geworden fotografen te vinden. Misschien omdat de meeste van hen al voor de oorlog uit Budapest weg zijn gevlucht om furore te maken in Parijs en later New York. En is de herinnering in eigen land een beetje verdampt, nadat ze 'buitenlander' zijn geworden, vaak zelfs onder een nieuwe naam.

Terug in Sibiu

De documentaire film ‘Copsa Mica, Dudu’s Dark Town’ zal in oktober 2009 vertoond worden op het Astra Film Festival in Sibiu in Roemenië. Het is een internationaal film festival voor documentaire film en visuele antropologie dat bestaat sinds 1993. Voor ons makers is dit heel bijzonder, omdat we ons project ook in deze stad in 2003 zijn begonnen.

Toen gingen we vanuit Sibiu gewapend met onze camera elke dag zo’n 20 kilometer op en neer naar Copsa Mica om onze ‘characters’ in deze stad te volgen en te draaien. En elke avond maakten we onder het genot van een glaasje wodka op het terras de balans op en schreven we een nieuw script voor de volgende dag.

Op een gegeven moment werden we zelfs opgemerkt door de plaatselijke pers en hebben we een interview gegeven aan een lokale krant. Daarin vertellen doi reporteri olandezi hoe ze op het idee voor de documentaire zijn gekomen na het zien van een reportage over Copsa Mica in de National Geographic in 1991 met onvergetelijke foto’s van James Nachtwey.

Wijde wereld

De kruitdampen van Docs for Sale op het IDFA documentaire festival zijn opgetrokken, we kunnen voorzichtig de balans opmaken en de kans is groot dat onze documentaire ‘Copşa Mică, Dudu’s Dark Town’ nu op eigen kracht de wijde wereld in kan.

Docs for Sale is de zakelijke ontmoetingsplaats voor filmmakers, producenten, sales agents en distributeurs. IDFA heeft een selectie gemaakt van documentaires die hier voor in aanmerking komen, waarbij de focus ligt op “creative, high-quality documentaries for both theatrical release and TV broadcast”.

Voor ons makers dus een ontzettend spannende week om mee te maken en heel interessant om te zien wat de reacties op ons product zouden zijn.

Dudu's Dark Town

Ongeveer vijf jaar na de eerste opnamedag in Copşa Mică en een zomer lang intensief monteren is de documentaire over dit stadje in Roemenië helemaal klaar. Hij duurt 43 minuten en heet nu definitief ‘Copşa Mică, Dudu’s Dark Town’ en is geproduceerd door Tuvalu Media. We hebben deze versie ook ingestuurd voor het IDFA documentaire festival 2008.

Na lang zoeken is met deze titel alles op zijn plek gevallen, het verhaal, de volgorde van de scènes en dus ook de hele montage. Als makers zijn Remco van der Kruk en ik blij dat we het op een goede manier hebben kunnen afronden en we zijn tevreden met het eindresultaat; dit is wat we in ons hoofd hadden om te maken, dit is het verhaal dat we graag willen vertellen.

Copsa Mica 2

De documentaire over Copsa Mica is de laatste, spannende fase van de eindmontage ingegaan. Dat betekent dat Remco van der Kruk en ik continu bezig zijn proberen de goede keuzes te maken in het materiaal; welke personages komen wanneer aan bod, en hoe vertellen we zo goed mogelijk het verhaal?

Onze hoofdrolspeler is Dudu, de jonge Roemeense 'selfmade business man' die besloten heeft als burgemeester het stadje van de ondergang te redden. Hij bepaalt tot nu toe het belangrijkste perspectief van ons indringende portret van een verlaten oord aan de rand van het nieuwe Europa.

Intussen werd Copsa Mica door de Volkskrant genomineerd voor de verkiezing van 'lelijkste plek ter wereld', in de categorie buitenlandse steden. Een hele eer, die het moest delen met o.a. Charleroi in België en Katowice in Polen. Copsa haalde het niet, maar het zegt wel iets over met welke ogen wij ernaar kijken.

Copsa Mica

In Roemenië is de verwoestende werking van het het nietsontziende regime van Ceausescu nergens zo zichtbaar, voelbaar en tastbaar gebleven als in Copsa Mica, een kleine fabrieksstad in een vallei in het midden van het land. Veertig jaar constante vervuiling van roetfabrieken en zware industrie leverde Copsa de dubieuze bijnaam ‘De Zwarte Stad’ op; een onheilspellend oord waar letterlijk alles zwart was van de roet en de rook. Na de revolutie kwam er een grote schoonmaakoperatie, maar dat bleek niet voldoende om de reputatie van ‘meest vervuilde plek van Europa’ helemaal kwijt te raken. Het zwarte verleden van Copsa Mica is nog altijd niet weggepoetst.

“No matter how hard they scrub, the villagers of Copsa Mica can’t wash away that poisonous legacy. Copsa Mica now stands as an enduring testament to the toll that communist industrialization took on human health and the environment” [Wallstreet Journal, 2002]

In 2003 besloten Remco van der Kruk en ik een documentaire te maken over Copsa Mica en de moeilijkheden en mogelijkheden van deze verdoemde plek en haar bewoners in dit godvergeten oord. Eerder hebben we in Roemenië de korte docu ‘Timisoara, Een Heldenstad’ [KRO, 2000] gedraaid, waarin we lieten zien wat 10 jaar later de Revolutie voor gewone mensen van deze stad had opgeleverd en hoe hun leven daardoor was veranderd.

Anti Prima!

"Tirana has the air of a South American republic on the eve of a coup", zo schreef BBC journalist Robert Carver in zijn boek ‘The Accursed Mountains’ in 1998 en dat was precies de sfeer die mijn vriend en collega Remco en ik aantroffen toen wij daar in 2002 de eerste avond alleen rondliepen in de hoofdstad van Albanie. Unheimisch. Er was geen toerist te bekennen, wij waren overduidelijk de enige westerlingen en werden dan ook zo´n beetje letterlijk door iedereen aangestaard en nagekeken. Het leek wel of de revolutie niet tien jaar geleden, maar gisteren had plaatsgevonden.

De taferelen op het kleine vliegveld buiten de hoofdstad gaven al een indicatie voor wat ons te wachten stond. Er waren maar een paar vluchten per dag, maar toch was het bij aankomst een drukte van belang. Iedereen in paniek, alles kris kras door elkaar, geen touw aan vast te knopen. Later bleek dat alle vluchten van een dag in 1 of 2 uur werden gepropt, zodat het nog enigszins de allure van een echt internationaal belangrijk knooppunt had. Niets is wat het lijkt in Albanie, zo leerden we al snel.

Helden

Boelie is de kat van Wim T. Schippers. Wim T. Schippers is de held van Boelie. Boelie is mijn vriend. Mijn vriend is geen kat. Toen mijn vriend Boelie zijn held Wim T. Schippers voor het eerst in levende lijve tegenkwam, zei Wim T. blij verrast; wat grappig, zo heet mijn kat ook. Waarna het ijs meteen was gebroken.

Mijn absolute jeugdheld was Ischa Meijer. Elke dinsdagmiddag zat ik als student journalistiek aan de radio gekluisterd voor weer een uur Ischa. Het belangrijkste en meest leerzame college van de week.

Mijn mooiste Ischa moment was tijdens een bezoek aan een televisie studio voor de opnamen vans TV3 in 1989, een dagelijks programma waarin Ischa zijn eigen rubriekje had. Iedereen was natuurlijk danig geïmponeerd door de hele setting; de camera’s, het licht, het decor. Maar ik had alleen oog voor Ischa.

Geheugen, spreek!

Het prettig wetenschappelijke VPRO programma Noorderlicht is deze week een mooie radio serie gestart over het vanzelfsprekende van het leven, en wat nu precies het verschil is tussen dode en levende materie. Daarbij spelen bewustwording, waarneming en natuurlijk ook het geheugen een belangrijke rol. Zo weet ik nu dat de emotie soms de overhand neemt over de ratio als het gaat om welke dingen we onthouden en welke niet.

Vanochtend word ik wakker uit een roes van vergeten tekstregels van Bloem. Nee, niet de dichter maar dat bandje van de zoon van Mies Bouwman. Bloem is een van die vele groepen die op de golf van het succes van Doe Maar een verdomd leuk album (Vooral Jong Blijven) heeft weten te maken. Nederpop. Vaak met gekunstelde teksten, maar soms ook heel erg origineel en vindingrijk. De teksten van Bloem zijn nog altijd loepzuiver en puntgaaf.